Қазақтың ішекті аспаптары ысқышты және қағып ойналатын болып бөлінеді. Көптеген түркі халықтарына ортақ аспап домбыра деген атпен бізге жеткен. Аңыз бойынша, аңшы ауланған жануардың керіліп тұрған сіңірлерінің дыбысын естіп, алғашқы аспапты жасаған. Ең көне белгілі түрі — топшур, оның жасы шамамен бес мың жыл.
Домбыраның пішіні неге әртүрлі
Корпустың көлемі мен пішіні жергілікті ағаштарға байланысты болған. Қаратау, Жетісу және Арқа орманды аймақтарында кең корпус жасалған, дыбыс созылыңқы шыққан — осылай шертпе күй стилі пайда болған. Қызылорда, Арал маңы және Ақтөбе ыстық аймақтарында ағаштар аласа болған, корпус ықшам, дыбыс тез өшетін, орындаушылар төкпе күй стилінде ойнаған.
1600 аспаптан тұратын коллекция
Азамат Бакия барлық 1600 экспонатты экспедициялар кезінде жинаған. Олардың ішінде — Абайдың үш ішекті домбырасы, Құрманғазы есімімен байланысты аспап (Астрахан өлкесінен), Қаныш Сәтбаевтың домбырасы және 1802 жылы Моңғолияның Қалақша ауылында жасалған «Қалақ» домбырасы. Үш ішекті домбыралар дәстүрлі түрде Шығыс Қазақстанға тән.
Аспап XX ғасырда қалай өзгерді
1930 жылдары Ахмет Жұбанов қазақ халық аспаптарының алғашқы оркестрін құрған. Романенко ағайындылар мен Қамбар Қасымов прима-, альт-, тенор- және бас-домбыраны жасап, 48 типоөлшемді бекіткен және перне санын 19-ға дейін арттырған. Стандартталған домбыра шығаратын алғашқы зауыт Қарағанды облысының Осакаровка ауылында ашылған.
Қазіргі нұсқалар және оқыту
Бүгінде электрлік және пластикалық домбыралар бар. Павлодар қаласында 2024 жылы жүз домбырашы бір мезгілде «Ортеке» биін орындап, Қазақстан рекордын орнатқан. Оқыту үшін Жұмағелді Нажимеденов әзірлеген цифрлық жүйе қолданылады: әр перне мен ішекке нөмір беріледі.
Ортеке және басқа дәстүрлер
Музейде ортеке — домбырашының саусағына байланған тау ешкісінің ағаш мүсінінің биі көрсетіледі. 2014 жылы домбырада қазақ күйін орындаудың дәстүрлі өнері ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұраның репрезентативтік тізіміне енгізілген.